Майкл Андэрсэн: Беларусь складана зразумець

АК: Што вас калісьці прывяло ў Беларусь?

MA: Дзесьці 17-18 гадоў таму, калі я жыў ва Украіне, я ведаў шмат беларускіх студэнтаў і журналістаў, і кожны казаў, што я мушу паехаць у Беларусь, каб на свае вочы пабачыць таго вар’ята, які ў іх прэзідэнт. Гэта было напрыканцы дзевяностых. Самае цікавае – прынамсі, ў рэтраспектыве – усе яны сцвярджалі, што ён доўга не пратрымаецца, што ён неадукаваны, брутальны і што ад яго вельмі хутка пазбавяцца.

Гэта былі крытычна настроеныя журналісты і апазіцыянеры. Прайшло 15 гадоў, а Лукашэнка ўсё яшчэ пры ўладзе. А тыя, пра каго я распавядаю, яшчэ ў апазіцыі.

АК: Што вас звязвае з Беларуссю цяпер?
MA: Я здымаю дакументалістыку і раблю радыёперадачы пра былы СССР, Цэнтральную Азію, Каўказ, Беларусь, Украіну, займаюся вялікім дацкім медыяпраектам, які, як вы ведаеце, мае назву My Media і працуе з медыйнымі НДА і незалежнымі крытычнымі СМІ ў Беларусі. Праектам кіруе DANIDA, Міністэрства замежных справаў Даніі, і ён ахоплівае Беларусь, Украіну, Каўказ і Турцыю.

АК: З канца дзевяностых вы зрабілі шмат радыё- і тэлематэрыялаў пра Беларусь. Якія праблемы вас зацікавілі больш за ўсё?

MA: Шчыра кажучы, беларуская палітыка падаецца мне нуднай, бо за 15 гадоў яна нікуды не прасунулася. З аднаго боку, у вас есць гэты карумпаваны, брутальны, прымітыўны прэзідэнт – ён асабліва не змяніўся; але з іншага боку, вы маеце марную апазіцыю, якая таксама не значна змянілася.

Калі я прыязджаю ў Беларусь, мне часта даводзіцца рабіць палітычныя рэпартажы, але звычайна я імкнуся распавесці пра моладзь, ці здароўе, ці з’ехаць з Мінска, які даўно ўжо не свежае месца для рэпартажаў. Мне таксама падабаецца асвятляць культурніцкія пытанні, напрыклад, мастацтва; я шмат чаго чуў пра гэтага шалёнага мастака, Алеся Пушкіна, мне ён падаецца цікавым, ён мяняецца і прапаноўвае штосьці новае. Калі б было больш такіх арыгінальных людзей як Алесь, было б цікавей рабіць рэпартажы з Беларусі.

АК: Ці вы заўважылі пэўныя стэрэатыпы, што выкарыстоўваюць замежныя медыі ў дачыненні да Беларусі і, калі так, ці даводзілася вам трапляць у тую ж самую пастку?
MA: [Майкл смяецца] Самый асноўны стэрэатып – гэта, вядома, лысы чалавек з вусамі і зачосам. Зараз немагчыма пісаць пра Беларусь, не ўзгадваючы Лукашэнку, а калі ты замежнік, пра Лукашэнку немагчыма пісаць сур’ёзна.

Не хачу нікога абразіць, я разумею, што гэта вельмі няпроста і, магчыма, жудасна жыць пры ягонай уладзе, але калі вы пішаце пра гэта гледзячы звонку, вельмі цяжка заставацца сур’ёзным. Кожны раз, калі я раблю гэта на Захадзе, людзі кажуць, што трэба прыцішыць маю іронію і сатыру, але я адмаўляюся, бо ён насамрэч так сказаў, бо насамрэч так выглядае і я не перабольшваю.

Такім чынам, самы вялікі стэрэатып – гэта так званы прэзідэнт Лукашэнка. І калі на чале краіны такі персанаж – усё астатняе таксама ператвараецца ў стэрэатып, бо апазіцыя адказвае аднымі і тымі ж словамі, аднолькавымі дурнымі спрэчкамі, акцыямі і падзеямі, што і 15-17 гадоў таму, і яны таксама стэрэатыпныя.

Магу сказаць, што я вінаваты, і, магчыма, тыя людзі, што ведаюць краіну трошкі менш, чым я, нават больш вінаватыя, таму што адразу хапаемся за спадара Лукашэнку, яго вар’яцкія заявы і дзіўныя паводзіны.

АК: Як вы лічыце, ці існуюць агульныя стэрэатыпы, якія выкарыстоўваюць журналісты, калі пішуць пра краіны былога СССР у цэлым?

MA: Людзі, якім столькі гадоў, колькі мне, – і я кожны дзень лаўлю сябе на гэтым – не могуць усвядоміць той факт, што больш няма Савецкага Саюзу, няма халоднай вайны, няма падзеленай Еўропы. Калі ў адной з гэтых краінаў з’яўляецца новы лідар, што насамрэч часам здараецца, я правяраю, што ён рабіў 20 гадоў таму, ці быў чальцом камуністычнай партыі, ці адыгрываў там якую-небудзь значную ролю і гэтак далей.

Адзначу, што маладзейшыя людзі, у якіх няма падобных успамінаў, робяць усё інакш – яны нават забываюць пра сувязі старой гвардыі. Але звярніце ўвагу, хто зараз у прэзідэнтах у былых савецкіх краінах – большасць лідараў была ужо даволі блізка да вярхушкі ў тыя часы.

Я лічу, што гэта праблема і маладзейшых, і старэйшых журналістаў – магчыма, я занадта сур’ёзна стаўлюся да мінулага, але часам я думаю, што маладзейшыя калегі не зусім разумеюць і ўсведамляюць ролю савецкага мінулага ў такім месцы, як Беларусь, гэтаксама як і ў іншых постсавецкіх краінах.

АК: Вы адзін з чальцоў журы міжнароднага журналісцкага конкурса ”Беларусь у фокусе-2013”. Артыкулы ахопліваюць шырокі дыяпазон тэмаў і прэзентаваць розныя пункты гледжання. Што вы будзеце ў іх шукаць, што вас у іх будзе цікавіць?

MA: Мяне будуць цікавіць працы, у якіх будзе спроба пазбегнуць выкарыстання гэтых стэрэатыпаў у занадта катэгарычнай альбо прымітыўнай форме, ці, магчыма, наадварот, працы кагосьці, хто насамрэч бачыць гэтыя стэрэатыпы і цікава, па-новаму з імі гуляецца. Калі глядзець на асвятленне падзеяў у Беларусі, яно вельмі дрэннае, Беларусь вельмі цяжка зразумець.

Калі вы пройдзеце туды і назад па галоўнай вуліцы Мінску, вы атрымаеце вельмі прыблізнае ўражанне пра тое, што там адбываецца, бо кажуць вельмі мала, і гэта не звязана з тым, што насамрэч адбываецца – гэта тычыцца як палітычнага, так і грамадскага ўзроўню. Я чакаю артыкулаў, якія дадуць нам штосьці новае, новыя веды.

АК: Апішыце Беларусь у трох словах.
MA: Еўропа. Патэнцыял. Летаргія.